روان‌درمانی فقط یک روش مشخص ندارد. بعضی رویکردها روی افکار و رفتارهای فعلی تمرکز میکنند و بعضی دیگر تجربه‌های گذشته، هیجان‌ها یا روابط فرد را بررسی میکنند. آشنایی با انواع روان‌درمانی کمک میکند هنگام مراجعه به متخصص، سؤال‌های دقیق‌تری بپرسید و انتظارات واقع‌بینانه‌تری داشته باشید.
اگر هنوز بین مشاوره و درمان مردد هستید، تفاوت روان‌درمانی و مشاوره را ببینید. برای مسیر فردی نیز صفحه روان‌درمانی فردی مفید است.
انتخاب روش درمان به نوع مشکل، شرایط فرد، ترجیحات او و شواهد علمی بستگی دارد؛ هیچ رویکردی برای همه مناسب نیست. اگر هنوز بین مشاوره و درمان مردد هستید، مقاله روان‌درمانی فردی و مقاله تفاوت روان‌درمانی و مشاوره نقطه شروع خوبی برای انتخاب مسیر هستند.com/%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%87/”>تفاوت روان‌درمانی و مشاوره را هم ببینید.
روان‌درمانی چیست و رویکردهای مختلف آن چه تفاوتی دارند؟
روان‌درمانی فرایندی تخصصی و مشارکتی است که در آن مراجع و درمانگر برای شناخت مشکلات و تغییر الگوهای مؤثر بر زندگی فرد کار میکنند. هدف میتواند کاهش نشانه‌ها، بهبود روابط، تنظیم هیجان یا یادگیری مهارت‌های تازه باشد.
رویکردهای روان‌درمانی در توضیح منشأ مشکلات و شیوه مداخله تفاوت دارند. برای مثال، CBT ارتباط فکر و رفتار را بررسی میکند؛ روان‌درمانی روان‌پویشی بیشتر به تعارض‌های هیجانی و الگوهای رابطه‌ای توجه دارد. منابعی مثل راهنمای APA درباره رویکردهای روان‌درمانی هم بر تنوع روش‌ها تأکید دارند.
مرز این روش‌ها همیشه قطعی نیست و بعضی تکنیک‌ها میان آن‌ها مشترک‌اند.
از طرفی، یک نام درمانی بهتنهایی همه چیز را توضیح نمیدهد. دو درمانگر که هر دو با عنوان CBT فعالیت میکنند، ممکن است برای مشکلات متفاوت از پروتکل‌های جداگانه استفاده کنند. بنابراین شناخت هدف جلسه‌ها و مهارت درمانگر به اندازه شناخت نام رویکرد اهمیت دارد.
برای آشنایی با قالب جلسات فردی، صفحه روان‌درمانی فردی را ببینید.
انواع روان‌درمانی کدام‌اند؟
برای شناخت روشهای روان‌درمانی بهتر است بدانیم هر رویکرد در جلسه روی چه چیزی کار میکند، نه اینکه فقط نام آن را حفظ کنیم. در ادامه، یازده رویکرد پرکاربرد یا شناخته‌شده معرفی شده‌اند.
۱. درمان شناختی رفتاری (CBT)
درمان شناختی رفتاری بر ارتباط افکار، احساسات و رفتارها تمرکز میکند. فرض کنید کسی از صحبت کردن در جمع می‌ترسد، چون مطمئن است دیگران اشتباهاتش را مسخره خواهند کرد. در CBT این برداشت بررسی میشود و فرد ممکن است به‌تدریج موقعیت‌های اجتماعی را تمرین کند.
این درمان معمولاً ساختاریافته است و گاهی تمرین‌هایی میان جلسات دارد. CBT برای بسیاری از اختلالات اضطرابی و افسردگی پشتوانه پژوهشی دارد، اما شکل اجرای آن با توجه به مشکل متفاوت است.
۲. درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
گاهی هرچه بیشتر تلاش می‌کنیم یک فکر نگران‌کننده را کنار بزنیم، بیشتر گرفتار آن می‌شویم. ACT بر تغییر رابطه فرد با افکار و احساسات ناخوشایند تمرکز دارد؛ نه اینکه قول بدهد همه آن‌ها از بین می‌روند.
برای نمونه، فردی که از شکست می‌ترسد ممکن است سال‌ها تغییر شغل را عقب بیندازد. در ACT تلاش میشود او ضمن شناخت این ترس، ارزش‌هایش را روشن کند و قدم‌های عملی بردارد. پذیرش، ذهن‌آگاهی و عمل متعهدانه از عناصر اصلی این روش‌اند.
۳. طرحواره‌درمانی
گاهی فرد در روابط مختلف بارها واکنش مشابهی نشان میدهد؛ مثلاً با کوچک‌ترین فاصله گرفتن شریک عاطفی، انتظار طرد شدن دارد. طرحواره‌درمانی چنین الگوهای دیرپایی را بررسی میکند که ممکن است ریشه در تجربه‌های دوران رشد داشته باشند.
طرحواره‌ها الگوهای نسبتاً پایداری در برداشت از خود و دیگران هستند. درمانگر ممکن است از گفت‌وگو، تصویرسازی ذهنی و تمرین‌های رفتاری استفاده کند. این رویکرد بهویژه برای برخی مشکلات شخصیتی و الگوهای مزمن مورد پژوهش قرار گرفته است.
۴. روان‌درمانی روان‌پویشی
چرا یک انتقاد ساده گاهی واکنشی بسیار شدید ایجاد میکند؟ در روان‌درمانی روان‌پویشی، چنین تجربه‌هایی از زاویه تعارض‌های هیجانی، روابط گذشته و الگوهای ناآگاهانه بررسی میشوند.
گفت‌وگو درباره روابط مهم زندگی و احساساتی که حتی در ارتباط با درمانگر شکل می‌گیرند ممکن است بخشی از جلسات باشد. این رویکرد صرفاً مرور دوران کودکی نیست؛ مشکلات کنونی نیز موضوع کار هستند.
۵. روان‌کاوی
روان‌کاوی از نظریه‌های فروید ریشه گرفته و بر فرایندهای ناخودآگاه و تعارض‌های درونی تأکید دارد. تداعی آزاد، بررسی الگوهای تکراری روابط و توجه به رابطه فرد با تحلیلگر از روشهای شناخته‌شده آن است.
روان‌کاوی کلاسیک معمولاً جلسات پرتعدادتری در هفته دارد و ممکن است طولانی‌مدت باشد. نباید آن را با همه درمانهای روان‌پویشی یکسان دانست؛ ساختار و شواهد پژوهشی این دو دقیقاً مشابه نیستند.
۶. رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)
در توضیح این روش باید میان مشکل در مدیریت خشم روزمره و وضعیت‌های بالینی پیچیده تفاوت گذاشت. تجربه احساسات شدید بهتنهایی نشانه اختلال شخصیت یا ضرورت شرکت در DBT نیست.
DBT ابتدا برای افرادی با مشکلات شدید تنظیم هیجان، بهویژه برخی مراجعان دارای اختلال شخصیت مرزی و رفتارهای خودآسیب‌رسان، توسعه یافت. مهارت‌های ذهن‌آگاهی، تحمل پریشانی، تنظیم هیجان و ارتباط مؤثر آموزش داده میشوند.
۷. درمان متمرکز بر هیجان (EFT)
فردی را تصور کنید که هنگام اختلاف با شریکش عصبانی میشود، اما زیر این خشم ترس از نادیده گرفته شدن وجود دارد. رویکردهای متمرکز بر هیجان کمک میکنند فرد احساساتش را بشناسد و تجربه و بیان آن‌ها را تغییر دهد.
مدل‌های هیجان‌محور در درمان فردی و زوج‌درمانی به کار می‌روند، ولی یکسان نیستند. در زوج‌درمانی هیجان‌مدار، چرخه‌های تعارض و نیازهای عاطفی طرفین اهمیت ویژه‌ای دارند.
۸. روان‌درمانی انسان‌گرا و مراجع‌محور
در رویکرد انسان‌گرا، تجربه شخصی، اختیار و ظرفیت رشد فرد اهمیت دارد. درمان مراجع‌محورِ کارل راجرز از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هاست. درمانگر می‌کوشد با همدلی، صداقت و پذیرش بدون قضاوت، فضایی برای بررسی آزادانه احساسات فراهم کند.
در این شیوه، کیفیت گفت‌وگو و رابطه درمانی برجسته است و الزاماً از تمرین‌های ساختاریافته استفاده نمی‌شود. کاربرد آن باید بر اساس نیاز مراجع بررسی شود.
۹. روان‌درمانی بین‌فردی (IPT)
تغییر شغل، سوگ، جدایی یا اختلاف‌های ادامه‌دار میتوانند با افت خلق همراه شوند. IPT روی ارتباط وضعیت روان‌شناختی با روابط فعلی و تغییر نقش‌های زندگی کار میکند.
برای مثال، فردی که پس از بازنشستگی احساس انزوا میکند، ممکن است در جلسات درباره روابط ازدست‌رفته و راه‌های سازگاری با شرایط جدید صحبت کند. IPT درمانی ساختاریافته است و بهویژه برای افسردگی پشتوانه پژوهشی دارد.
۱۰. حساسیت‌زدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم (EMDR)
EMDR برای پردازش خاطرات آسیب‌زا طراحی شده و یکی از درمانهای توصیه‌شده برای اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) است. درمان طی مراحل مشخص انجام میشود و ممکن است شامل تحریک متناوب دوطرفه باشد.
هدف، کاهش آشفتگی مرتبط با خاطرات و تغییر برداشت‌های منفی همراه آن‌هاست. EMDR باید پس از ارزیابی و توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود.
۱۱. روان‌درمانی یکپارچه‌نگر
درمانگر یکپارچه‌نگر ممکن است با توجه به نیاز مراجع از چند رویکرد استفاده کند؛ مثلاً تمرین‌های رفتاری را با کار روی هیجان‌ها همراه سازد.
بااین‌حال، یکپارچه‌نگری به معنای انتخاب تصادفی تکنیک‌ها نیست. هر مداخله باید هدف مشخص و پشتوانه قابل دفاع داشته باشد. گاهی نیز یک روش واحد برای مسئله فرد کافی است.
تفاوت انواع روان‌درمانی چیست؟
نکته دیگر این است که تفاوت روش‌ها همیشه در ظاهر جلسه معلوم نمی‌شود. دو درمانگر ممکن است هر دو با مراجع گفت‌وگو کنند، اما یکی به دنبال بررسی افکار قابل آزمون باشد و دیگری معنای رابطه‌ها و تجربه‌های تکراری را دنبال کند.
مهم‌ترین تفاوت رویکردهای روان‌درمانی در موضوع تمرکز و شیوه کار آن‌هاست.
| رویکرد | تمرکز اصلی | ویژگی شاخص |
|---|---|---|
| CBT | فکر و رفتار | تمرین‌های ساختاریافته |
| ACT | انعطاف‌پذیری روان‌شناختی | پذیرش و عمل بر اساس ارزش‌ها |
| طرحواره‌درمانی | الگوهای دیرپای ناسازگار | کار شناختی، هیجانی و رفتاری |
| روان‌پویشی | تعارض‌ها و روابط | بررسی الگوهای ناآگاهانه |
| روان‌کاوی | فرایندهای ناخودآگاه | کاوش تحلیلی عمیق |
| DBT | تنظیم هیجان و رفتار | آموزش مهارت‌ها |
| EFT | هیجان و روابط | تجربه و پردازش هیجان |
| انسان‌گرا | تجربه و رشد فردی | رابطه همدلانه |
| IPT | روابط و تغییر نقش‌ها | تمرکز بر روابط کنونی |
| EMDR | خاطرات آسیب‌زا | پروتکل پردازش خاطره |
| یکپارچه‌نگر | نیازهای چندگانه | ترکیب هدفمند روش‌ها |
این دسته‌بندی به معنی برتری یک روش نیست؛ تناسب با مسئله و شواهد علمی اهمیت دارد.
هر روش روان‌درمانی برای چه مشکلاتی کاربرد دارد؟
اگر فرد هم‌زمان چند مسئله داشته باشد، انتخاب درمان پیچیده‌تر میشود. برای نمونه، مشکلات خواب، خلق پایین و تنش رابطه‌ای میتوانند بر یکدیگر اثر بگذارند. در چنین مواردی ممکن است اولویت‌های درمان در طول مسیر عوض شوند.
نوع مشکل در انتخاب درمان نقش مهمی دارد، اما نام یک تشخیص بهتنهایی تعیین نمی‌کند کدام روش مناسب است. راهنماهایی مانند NICE نیز بر تناسب مداخله با شواهد تأکید دارند. اگر می‌خواهید بدانید مراجعه فردی برای شما مطرح است، مقاله چه کسانی به روان‌درمانی فردی نیاز دارند را بخوانید.
روان‌درمانی فردی، گروهی، زوج‌درمانی و خانواده‌درمانی چه تفاوتی دارند؟
این عنوان‌ها بیشتر به قالب برگزاری و مخاطب درمان مربوط‌اند، نه لزوماً رویکرد نظری. یک روش ممکن است در بیش از یک قالب به کار رود. برای کار روی رابطه، زوج‌درمانی آنلاین و برای شروع ارزیابی، چه زمانی به زوج‌درمانگر مراجعه کنیم را ببینید.
| قالب درمان | تمرکز جلسات | نکته |
|---|---|---|
| فردی | مسائل و تجربه‌های یک مراجع | رایج‌ترین قالب برای بسیاری از مشکلات |
| گروهی | تعامل و یادگیری با چند مراجع | معمولاً با هدایت درمانگر برگزار میشود |
| زوج‌درمانی | رابطه، تعارض‌ها و الگوهای تعامل | هدف تعیین مقصر نیست |
| خانواده‌درمانی | روابط میان اعضای خانواده | الگوهای سیستم خانواده بررسی میشود |
اگر خشونت، تهدید یا اجبار وجود داشته باشد، امنیت فرد اولویت دارد و جلسه مشترک همیشه مناسب نیست.
برای زوج‌درمانی، صفحات زوج‌درمانی آنلاین و چه زمانی به زوج‌درمانگر مراجعه کنیم و همچنین زوج‌درمانی چند جلسه است را ببینید.
چگونه می‌توان رویکرد روان‌درمانی مناسب را انتخاب کرد؟
لازم نیست پیش از اولین مراجعه دقیقاً بدانید CBT می‌خواهید یا طرحواره‌درمانی. در جلسه ارزیابی می‌توان درباره مشکل، سابقه آن، اهداف و روشهای درمان صحبت کرد.
آیا می‌توان از چند رویکرد روان‌درمانی به‌صورت ترکیبی استفاده کرد؟
بله. بعضی درمانگران روشهای مختلف را در برنامه‌ای منسجم ترکیب میکنند. برای نمونه، ممکن است برای کاهش اجتناب از تمرین رفتاری و برای شناخت الگوهای رابطه‌ای از مداخلات دیگری استفاده شود.
تعداد جلسات در انواع روان‌درمانی چقدر است؟
گاهی در چند جلسه اول، هدف بیشتر شناخت مشکل و شکل دادن به برنامه درمان است. بنابراین نباید از هر جلسه انتظار تغییر محسوس داشت.
| نوع درمان / وضعیت | برآورد تقریبی | نکته |
|---|---|---|
| درمانهای ساختاریافته کوتاه‌مدت | چند هفته تا چند ماه | مثل بعضی پروتکل‌های CBT یا IPT |
| مشکلات پیچیده یا مزمن | دوره طولانی‌تر | شدت نشانه‌ها و هم‌زمانی مسائل اثر دارد |
| روان‌کاوی کلاسیک | معمولاً طولانی و پرتعداد | با روان‌پویشی کوتاه‌مدت یکی نیست |
عدد ثابتی برای همه وجود ندارد؛ برآورد اولیه ممکن است در مسیر تغییر کند.
بهتر است از ابتدا درباره اهداف، برآورد زمان و شیوه بررسی پیشرفت سؤال کنید. برای زوج‌ها، مقاله زوج‌درمانی چند جلسه است جزئیات بیشتری دارد.
نقش رابطه با درمانگر در اثربخشی روان‌درمانی چیست؟
ممکن است دو درمانگر از یک روش استفاده کنند، اما تجربه مراجع با آن‌ها متفاوت باشد. احساس امنیت، شنیده شدن و توافق بر سر هدف‌های درمان اهمیت دارد.
اعتماد معمولاً یک‌باره شکل نمی‌گیرد. رابطه خوب به معنی تأیید همیشگی مراجع نیست؛ گاهی گفت‌وگو درباره موضوعات دشوار ضروری است. پژوهش‌ها میان کیفیت رابطه درمانی و نتیجه درمان ارتباط یافته‌اند، هرچند مهارت درمانگر و تناسب روش نیز مهم‌اند.
سؤالات متداول درباره انواع روان‌درمانی
کدام نوع روان‌درمانی برای من مناسب‌تر است؟
به نوع مسئله، شرایط و ترجیحات شما بستگی دارد. ارزیابی اولیه برای بررسی گزینه‌های درمانی مناسب کمک‌کننده است.
آیا یک روش روان‌درمانی برای همه مشکلات کاربرد دارد؟
خیر. برخی روش‌ها کاربردهای متعددی دارند، اما میزان شواهد علمی برای هر مشکل متفاوت است.
تفاوت روان‌کاوی و روان‌درمانی روان‌پویشی چیست؟
روان‌کاوی کلاسیک معمولاً جلسات فشرده‌تر و مسیر طولانیتری دارد؛ روان‌درمانی روان‌پویشی میتواند کوتاه‌تر و متمرکزتر باشد.
تفاوت CBT و طرحواره‌درمانی چیست؟
CBT بیشتر با افکار و رفتارهای مرتبط با مشکل کار میکند؛ طرحواره‌درمانی به الگوهای دیرپای هیجانی و رابطه‌ای نیز توجه ویژه دارد.
آیا می‌توان درمانگر یا رویکرد درمانی را تغییر داد؟
بله. بهتر است نگرانی خود را مطرح کنید و در صورت نیاز، تغییر روش یا درمانگر را بررسی کنید.
آیا روان‌درمانی آنلاین برای همه مناسب است؟
خیر. بسیاری از جلسات قابل برگزاری آنلاین‌اند، ولی نوع مشکل، حریم خصوصی و امکانات لازم در مناسب بودن آن نقش دارند.
چگونه بفهمم روش درمانم مؤثر است؟
از درمانگر بپرسید پیشرفت چگونه ارزیابی میشود. اگر پس از مدتی مسیر جلسات روشن نیست، درباره هدف‌ها و نشانههای پیشرفت گفت‌وگو کنید.
